ورود به سايت
اداره مبارزه با بيماري هاي آبزيان
دستورالعمل اجرايي نمونه برداري ازمزارع
اين برنامه در دو قسمت ضوابط كلي ودستور العمل اجرايي با هدف ارايه راهكاري يكسان و همسو براي اجرا در كليه استانهاي كشور تدوين گرديده است . بديهي است اين برنامه بدون اشكال نبوده و اميد است همكاران محترم با راهنمايي هاي خود در جهت هر چه عملي كاربردي واجرايي تر كردن آن ما را ياري فرمايند .
ضوابط كلي :
الف) اهداف نمونه برداري: در طي بارديد ار مرارع ماهي سه حالت رير ممكن است مشاهده شود :
1 _ ماهي داراي علايم باليني بيماري باشند .
2 _ ماهي سالم يا به ظاهر سالم باشند.
3 _ ماهي ها دچار تلفات شده باشند .
بنابراين بسته به سه مورد فوق اهداف نمونه برداري متفاوت خواهد بود كه شرح آن خواهد آمد . بطور كلي نمونه برداري در مزارع تكثير و پرورش جهت حصول به اهداف زير انجام مي شود .
1 _ اهداف تشخيصي : كه جهت تشخيص بيماري در مزارع واجد ماهي بيمار و يا تلفات داده نمونه برداري صورت مي گيرد .
2 _ صدور گواهي بهداشتي كه براي تعيين سلامت و يا عدم سلامت ماهيان يك مزرعه و يا مركز صادر مي گردد.
3 _ بررسيهاي منظم دوره اي : كه براي تعيين سياست هاي پيشگيري رد يابي و شناسايي بيماريهاي احتمالي مختلف ماهي انجام مي شود و هدف آن است كه با شناسايي بيماريهاي احتمالي سياست هاي ويژه كنترل و پيشگيري اعمال شود . براي دو مورد فوق نمونه برداري از ماهيان سالم صورت مي گيرد .
الف _1 ) اهداف تشخيصي : براي تشخيص بيماري در مزارع بايستي از ماهيان در حال مرگ و يا ماهياني كه داراي علايم باليني بيماري مي باشند نمونه برداري صورت گيرد . ماهيان در حال مرگ نمونه هاي مفيد تري مي باشند زيرا داراي بيشترين تعداد پاتوژن هستند . در صورت عدم دسترسي به چنين نمونه هايي براي مقاصد باكتري و ويروس شناسي مي توان از ماهيان تازه تلف شده استفاده كرد . براي ماهيان سرد آبي نگهداري شده روي يخ مي توان تا 24 ساعت پس از مرگ براي مطالعات باكتري شناسي از آن نمونه برادري كرد در حاليكه يك ماهي گرم آبي (و حتي سرد آبي ) را اگر در محيط طبيعي نگهداري كنند پس از يك ساعت فاقد ارزش نمونه برداري و تشخيصي خواهد بود .
الف _ 1 _ 1 ) تعداد نمونه برداري : در مورد اينكه دقيقا چه تعداد ماهي جهت تشخيص بيماري نمونه برداري شود عقايد متفاوتي وجود دارد ولي براساس قوانين OIE حد اقل بايستي از 10 ماهي در حال مرگ يا با تظا هرات بيماري نمونه برداري انجام شود . بهر حال با توجه به تاريخچه ، ماهيت بيماري ، دسترسي به نمونه مطلوب ، ارزش ماهيان بيمار و يا توان آزمايشگاهي ممكن است نمونه برداري از تعداد متر صورت بگيرد ولي اين تعداد نبايستي كمتر از 5 عدد باشد .ُ الف _ 2 ) نمونه برداري جهت صدور گواهي بهداشتي و بررسيهاي منظم دروه اي
هدف از اين نوع نمونه برداريها شناسايي وجود عفونتها تاخيري در ماهيان حامل بدون علايم باليني مي باشد . نمونه گيري بايستي از تمامي گونه ها ي مزرعه و جمعيت داخل يك گونه انجام شود. مزرعه و جمعيت به گروهي از ماهيان يك گونه گفته مي شود كه داراي منبع آب مشترك بوده و از يك مولد يا يك محموله تخم حاصل شده باشند در صورت مراجعه به مزارع جهت مقاصد فوق اگر ماهي در حال مرگ ديده مي شود بايستي ابتدا از آنها نمونه برداري نمود و بعد از ماهيان بظاهر سالم و يا سالم ديگر اقدام به نمونه برداري تصادفي نمود
الف _ 2 _ 1 ) تعداد دفعات مراجعه به مزرعه : در مزارع پرورش جهت انجام بررسيهاي منظم دوره اي بايستي در طول سال و در صورت امكان دو بار به هر مزرعه سركشي نمود . در غير اين صورت به دستورالعمل حاضر مراجعه شود . بازديد ها بايستي در فصول و دماهايي كه براي رشد ماهي و نيز روئت علايم باليني و جداسازي عوامل پاتوژن مناسب است صورت بگيرد . فلذا براي ماهيان گرمابي بايستي نمونه برداري عمدتا در شش ماه اول سال و براي سرد آبي در شش ماه دوم سال صورت پذيرد در مزارع تكثير بدليل اهميت بيشتر بايستي در صورت امكان نمونه برداري هرسه ماه يكبار جهت اطمينان از توليد بچه ماهيان سالم بهداشتي صورت پذيرد . در غير اين صورت به دستور العمل A مراجعه شود . همچنين بايستي از مولدين هر سال يكبار در زمان تخم كشي از اسپرم و مايع تخمداني نمونه برداري صورت گيرد . در صورت كه در مزرعه تكثير مولدين با سنين مختلف وجود داشته باشد نمونه برداري بايستي از ماهيان مسن تر صورت پذيرد .
تذكر (1) : در صورت وجود مسئول بهداشتي در مزرعه نامبرده موظف است تا ده روز يكبار ( در مزارع با وضعيت بهداشتي مناسب هر يك ماه يكبار ) ضمن نمونه برداري از ماهيان در صورت مشاهده افزايش تعداد انگل و يا مشاهده عوامل پاتوژن بيماريزا در مزرعه و احتمال شيوع بيماري بلافاصله مراتب را به كارشناسان دفتر بهداشت و مبارزه با بيماريهاي آبزيان در مراكز استانها اطلاع دهد تا كارشناس فوق ضمن بازديد و نمونه برداري از مزرعه اقدامات لازمه رابا كمك مسئول بهداشتي به اجرا در آورد
الف _ 2 _ 2 ) تعداد نمونه برداري: تعداد نمونه برداري براي اهداف صدورگواهي بهداشتي و يا بررسيهاي منظم دوره اي بايستي از نظر آماري معني دار بوده و بستگي به اندازه جمعيت مورد نظر و نيازمنديهاي مربوط به نوع مقررات وضع شده در هر كشوري داشته باشد معمولا تعداد نمونه براساس رسيدن به يك احتمال ( اطمينان ) 95 % مي باشد
جدول يك : تعداد نمونه مورد نياز به منظور تعيين حداقل يك ماهي مبتلا به بيماري در جمعيت هاي حاوي 2% , 5% يا 10% ماهي حامل ( با 95% اطمينان) تعداد جمعيت تعداد نمونه برداري با احتمال شيوع حاملين 2% 5% 10% 50 50 35 20 100 75 45 23 250 110 50 25 500 130 55 26 1000 140 55 27 1500 140 55 27 2000 145 60 27 4000 145 60 27 10000 145 60 27 100000 يا بيشتر 150 60 30
در مورد تعداد جمعيت بينابيني از تعداد نمونه هاي داده شده براي تعداد جمعيت بعدي ( بزرگتر) استفاده شود.
ب) نمونه برداري از آب مزارع تكثير و پرورش : در صورتيكه آب ورودي به مزرعه يا مركز از چشمه و يا چاه تامين شده باشد بدليل ثابت بودن فاكتورهاي آن يكبار نمونه برداري از آب ورودي آنها در سال و انجام آزمايشات مختلف آب كه متعاقباً ذكر مي شود ضروري و كافي است. مي توان فاكتورهاي متغيري مانند دما, CO2,O2,PH را در محل مزرعه انجام داده و بقيه آزمايشها را در آزمايشگاه مركز استان انجام داد . جهت انجام اين كار لازم است كه حداقل 2 ليتر از اب مزرعه سرد آبي لازم است و دررودخانه بدليل متغير بودن فاكتورهاي آب در طول سال, لازم است كه در هر بار مراجعه به مزرعه ضمن نمونه برداري و اخذ تاريخچه اقدام به نمونه برداري از آب و انجام آزمايشات مرتبط با آن بر اساس دستور العمل بخش 1-A,2-A نمود, نمونه برداري از آب و انجام آزمايشات آن بايستي هدفمند بوده و در جهت تشخيص بيماري و يا آگاهي از وضعيت موجود مزرعه و يا مركز تكثير صورت بگيرد, بهتر است آزمايشات آب در مزارع سرد آبي در نزديكي خروجي آب صورت بگيرد . حد طبيعي و بيماريزائي ( خطرناك ) فاكتورهاي فيزيكوشيمايي آب در جدول پيوست آورده شده است).
ج) روش صيد: بهترين روش صيد ماهيان سرد آبي صيد با تور دستي ( ساچوك ) و براي ماهيان گرم آبي صيد با تورهاي ساليك ( ماشك پرتابي) مي باشد. در ماهيان سرد آبي صيد بهتر است در ساعات اوليه قبل از غذادهي و در ماهيان گرم آبي بعد از ظهر انجام شود. بهترين روش صيد ماهي كپور معمولي پرتاب ساليك در كناره ظروف غذاخوري است. صيد آمور نيز در كنار آخورهاي علوفه صورت گيرد. فيتوفاگ در تمامي سطوح, در لايه هاي بالائي استخر صيد مي شود ولي صيد ماهي سرگنده با توجه به جمعيت كم آنها بسيار مشكل است . صيد بايستي با ملايمت و بدون وارد آوردن استرس زياد صورت گيرد.
د) روش حمل ماهي به آزمايشگاه: دـ1) ماهي زنده : با توجه به سرعت فساد پذيري ماهي و تفاوتهاي فراوان محيط خشكي با آب ماهيان غير زنده بغير از موارد معدود فاقد ارزش آزمايش مي باشند . فلذا انجام عمليات بررسي در آزمايشگاه, مستلزم حمل ماهي زنده به آزمايشگاه است. بدين منظور از مخازن پلاستيكي استوانه اي 60ـ50 ليتري دهانه گشاد كه حداكثر تا نيمه از آب همان استخر لحظاتي پيش از صيد برداشت شده است , استفاده مي شود و به ازاي هر كيلوگرم ماهي زنده 20 ليتر آب در نظر گرفته مي شود . جهت جلوگيري از تداخل نمونه ها صيد هر استخر در ظروف جداگانه حمل خواهد شد. انتقال ماهي به ظروف بايد به آرامي بوسيله تورهاي دستي ساچوك انجام شود. از تماس دست و فشردن ماهي كه سبب از ميان رفتن بسياري از عوامل انگلي و پاتوژن , افزودن باكتريهاي دست به ماهي, ايجاد استرس و شوك و ترشح ناگهاني و بيش از اندازه موكوس كه سد دفاعي اوليه بدن مي باشد بايد دوري جست , زيرا سبب تلفات ماهيان صيد شده پيش از رسيدن به آزمايشگاه خواهد شد. با توجه به احتمال تلفات ناشي از حمل و نقل توصيه مي شود تعدادي بصورت اضافه و بدين منظور در نظر گرفته شود. مخازن حاوي ماهي زنده را در ماشين با طناب و يا هر وسيله ديگر ثابت نمائيد تا در طول راه در اثر تكانهاي شديد واژگون و ماهيان به بيرون ريخته نشوند. استفاده از سنگ هوا و كپسول اكسيژن جهت هوادهي در طول مسير, سلامت حمل را تسهيل مي نمايد. فشار كپسول اكسيژن را بر روي 5/1 اتمسفر تنظيم مي كنند و سنگ هوا نيز توسط وزنه يا قطعه سنگي به كف ظرف ثابت گردد. به منظور جلوگيري از بالا رفتن دماي آب در روزهاي گرم تابستان و ثابت نگهداشت آن با شرايط دماي مزرعه استفاده از كمي يخ در مخازن مي تواند به بقاي ماهيان كمك كند. استفاده از يخ بيش از حد نياز, باعث جدا شدن بسياري از انگلهاي بيماريزا از سطح بدن مي گردد. از كيسه هاي پلاستكي نيز مي توان جهت حمل و نقل ماهي و بويژه لارو آنها استفاده كرد . نسبت بين آب و اكسيژن در كيسه بايستي يك به سه (3 : 1) باشد.
دـ2) ارسال ماهي مرده : ماهيان تازه مرده و يا ماهيان به ظاهر بيمار زنده را بايستي بلافاصله در داخل كاغذ زرورق قرار داده و در داخل فلاسك يا يخدانهاي حاوي كيسه هاي يخي همراه با برگ حاوي اطلاعات به آزمايشگاه ارسال كرد.
دـ3) ارسال نمونه بافتي : ارسال نمونه هاي بافتي جهت تهيه مقاطع پاتولوژيك در بخش ( الف ـ 1 ـ3) آورده شده است.جهت ارسال نمونه هاي ويروسي مي توان تكه اي از بافت كبد, كليه, طحال و روده را جدا و آنرا پس از انداختن در داخل محلول گلوترآلدئيد 3 درصد جهت مشاهده ويروس با استفاده از ميكروسكوپ الكتروني به آزمايشگاه ارسال كرد. همچنين مي توان اين بافتها را در C 10- فريز نموده ( ماهيان كوچك را پس از قطع سر و دم مي توان مستقيماً فريز كرد) و جهت مشاهده ويروس با ميكروسكوپ الكتروني به آزمايشگاه ارسال نمود
ازمزارع پرورشي و تکثير ماهيان گرمابي و سردآبي
دستورالعمل اجرايي
نمونه برداري از مزارع پرورش ماهي و مراکز تکثير ماهيان گرمابي و سردآبي به دو منظور و با شرايط مشروح ذيل انجام خواهد گرفت. A: نمونه برداريهاي معمول : به منظور پي بردن به بيماريهاي احتمالي انگلي، ميکروبي و قارچي ماهيان گرمابي و سردآبي متعاقب آن اعمال ضوابط و مقررات حاکميتي براي کنترل پيشگيري از انتشار بيماريها و درمان آنها انجام مي شود. الف) نمونه برداري از مزارع پرورشي: 1- منطقه بندي کليه مزارع گرمابي و سردآبي موجود در هر استان بصورت منطقه اي تقسيم شده به نحوي که تمام نمونه برداري ها هر بار از يک منطقه انجام شود.
2- سهم نمونه برداري منطقه اي: برمبناي برنامه سوم پيوست که سهم هر استان از تعداد نمونه برداريها به تفکيک مشخص گرديده است و براساس تعداد مزارع هر منطقه، سهم نمونه برداري منطقه اي مشخص و نمونه برداري در آن منطقه صورت خواهد گرفت.
3- سهم نمونه برداري مزرعه اي براساس سهم نمونه برداري هر منطقه و تعداد مزارع موجود آن منطقه (اعم از مزارع کوچک يا بزرگ) تعداد کل نمونه برداريهاي لازم بر تعداد کل مزارع تقسيم شود. مثلا چنانچه منطقه اي داراي سهم نمونه برداري 20 بار در سال باشدو در همان منطقه 10 مزرعه وجود داشته باشد، سهم نمونه برداري هر مزرعه در سال 2 بار خواهد بود. 3-1) از نظر اين دستورالعمل مجموع استخرهايي که در يک مکان و درکنار يکديگر واقع شده اند و تحت مديريت يک نفر و يا يک مرکز مي باشند، يک مزرعه محسوب مي شوند. 3-2) چنانچه مجموعه اي از استخرها با مديريت متعدد در يک مکان و درکنار يکديگر واقع شده باشند، مزارع متعدد محسوب خواهند شد. 3-3) چنانچه سهم نمونه برداري مزرعه اي کمتر از تعداد مزارع هر منطقه باشد، بصورت تصادفي مزارعي براي نمونه برداري انتخاب شوند. 3-4) نمونه برداري از هر مزرعه با تعريفي که از مزرعه ارايه گرديد، اعم از اينکه آن مزرعه يک يا چند استخر داشته باشد، ضمن اينکه بايد حتي الامکان از تمامي استخرها نمونه برداري شود، يک بار نمونه برداري محسوب مي گردد.
4- زمان نمونه برداري نمونه برداري ها در گرمابي از 15 ارديبهشت شروع و در پايان مهرماه به اتمام خواهد رسيد و در مزارع سردآبي در تمام سال ادامه خواهد داشت.
5- تعداد نمونه برداري در سال تعداد کل نمونه برداريهاي از مزارع گرمابي و سردآبي هر استان براساس جدول پيوست بوده ( جدول 1 ) که لزوما هر استان ملزم به رعايت آن مي باشد. 5-1) براساس منطقه بندي ، سهم منطقه اي ، در صورت نياز نمونه برداري از آب و موجود زنده توأمان انجام مي شود. بعبارت ديگر هر بار که نمونه برداري از موجود زنده انجام مي شود، در صورت لزوم نمونه برداري از آب هم صورت مي گيرد.
تبصره (1): در صورت بروز هر گونه تلفات در مولدين ، لارو، بچه ماهي و يا ماهيان پرورشي اعم از گرمابي و سردآبي ، بدون استثناء بايد نمونه برداري انجام گرفته و عمليات تشخيصي، پيشگيري و درمان به موقع اجرا شود. بعبارت واضح تر هر گونه اقدامات نمونه برداري براي تشخيص و پيشگيري در زمان برز تلفات خارج از سهميه نمونه برداري بايد صورت بگيرد.
ب) نمونه برداري از مراکز تکثير 1- از کلية مراکز تکثير بايد نمونه برداري صورت بگيرد. برخلاف مزارع هيچ استثنايي نمي پذيرد. 2- نمونه برداري از مولدين کليه مراکز تکثير اعم از گرمابي و سردآبي تنها دو بار در سال، يکبار 30 روز قبل از فصل تکثير و يکبار در ماهيان سردآبي در تابستان و درماهيان گرمابي در زمستان انجام خواهد شد.
3- نمونه برداري از لارو از هر پارتي يا بچ لارو و يا مرحله لارو گيري برحسب مورد، لزوماً بايد نمونه برداري صورت بگيرد. مثلاً چنانچه مرکزي در 5 مرحله اقدام به تکثير مي نمايد، نمونه گيري از هر پنج مرحله الزامي است.
4- چنانچه در مرکزي مکان مرحله بندي، تکثير و توليد لارو وجود نداشته باشد، نمونه برداري هر 15 روز يکبار از لاروهاي توليد شده از بدو شروع لارو تا پايان دوره تکثير انجام خواهد شد. 1- در نمونه برداريهاي معمول، نمونه برداري از آب مزارع بر حسب ضرورت و نظر کارشناس صورت مي گيرد. 2- در نمونه برداري از آب مراکز تکثير لزوماً براساس سهم استاني بايد انجام شود.
ج) نمونه برداري از آب 3- استخرهايي که مولدين در آن نگهداري مي شوند، مشمول همان ضوابط مربوط به آب مزارع پرورشي است، بعبارت ديگر براساس سهم منطقه اي و مزرعه اي نسبت به نمونه برداري از آن اقدام شود. اما در مورد آبي که وارد هچري ها مي شود، در زمان تکثير نمونه برداري از آب در هر بار مراجعه ضروري است نمونه برداري از لاروها انجام شود.
A) اهداف نمونه برداري الف) آب 1- درصورت تشخيص کارشناس و نياز به نمونه برداري از آب مزارع و مراکز تکثير در هر بار نمونه برداري از آب مزارع پرورشي و مراکز تکثير فاکتورهاي ذيل جستجو و ميزان هرکدام تعيين مي گردد: NH3 ، NH4 ، PH ، Po2 ، Po5 ، No3 ، No2 o2 ، ، Co2 ، SH2 قيليلئيت ، سختي ، EC ، کدورت ، COD ، BOD5 ، شوري ، Cu، Fe ، سرب ، جيوه و .... 2- در آب ورودي مراکز تکثير پارامترهاي Fe ، Co2 ، SH2 ، Cu ،سرب ، جيوه و ساير فلزات سنگين در اولويت هستند. 3- در آب داخل استخزهاي پرورشي، ساير پارامترهاي فوق اولويت خواهد داشت. 4- در نمونه برداري از آب مراکز تکثير جستجوي عوامل بيماريزاي ميکروبي، انگلي و قارچي نيز مدنظر قرار گيرد. 5- در مواردي که تلفات نباشد، نمونه برداريهاي روتين از آب بسته به منظور کارشناس مربوطه، نوع فاکتور و يا عوامل پاتوژن تعيين مي گردد. 6- بسته به نظر کارشناس مربوطه از سهم نمونه برداري آب مي توان کاسته و به سهميه نمونه برداري هاي ديگر افزود. 8- در موقع بروز تلفات نمونه برداري از آب و تعيين فاکتورهاي آن و نيز جستجوي عوامل پاتوژن الزامي است.
ب) ماهيان پرورشي نمونه برداري از ماهيان گرمابي و سردآبي اعم از بچه ماهي هاي انگشت قد و يا بزرگتر و يا بچه ماهي هاي نورس با هدف هاي تشخيصي معطوف به اولويت هاي زير انجام مي شود. ب-1) جستجو ، رديابي و شناسايي عوامل بيماريزايي باکتريايي با اولويت 1- فلکسي باکتر کولومناريس عامل بيماري کولومناريس 2- فلکسي باکترسايکروفيلا عامل مولد آب سرد و ساقه دمي 3- فلکسي باکتروفلاووباکتريوم عامل مولد بيماري باکتريال آبشش 4- اداواردزيلاتاردا عامل مولد سپتي سمي ماهيان گرمابي (SWWF) و سپتي سمي تورم روده متعفن (FSE) در قزل آلا 5- آئروموناس هيدوروفيلا عامل مولد سپتي سمي آئروموناسي در آزاد ماهيان
کلیه حقوق مادی و معنوی این وب سایت بهاداره کل دامپزشکی آذربایجان غربی متعلق می باشد.